Ôi ! chật làm sao góc phố phường…

Phố phường thực chất chỉ là phần “lẩy” ra của đồng quê. Chẳng có thành phố nào trên thế giới này có thể bao trùm tất cả một giang sơn, một xứ sở, một vùng đất. Quá trình hình thành “phố” là quá trình tụ họp ấy mà. Cho dù là kinh thành, thủ đô, trung tâm hành chính, thì qui luật khai sinh ra phố vẫn là qui luật của nhu cầu tiện tụ bán mua, giao tế, ăn học, chữa bệnh…

timthumb.php

Đồng xanh. Ảnh: Phạm Bình (Bảo Lộc, Lâm Đồng)

“Phố” là tập hợp con của tập hợp mẹ đồng quê, xứ sở. “Phố” được che chở bởi chốn xứ thôn trang đó. Đơn giản như từ trên máy bay nhìn xuống, phố là những chỏm bê tông trắng lố nhố nhỏ nhoi ngập trong màu xanh dịu dàng vô tận của đồng quê, sông hồ, núi biếc.

Đi mỏi chân, nhìn mỏi mắt, chờ mỏi lòng, mới gặp một thị tứ, thị trấn, hay một thành phố. Còn thôn quê là nối tiếp những thôn quê, lê thê, dài rộng theo lãnh thổ, mênh mông theo lịch sử, là cuộc ráp nối những sông hồ, con đèo, ngọn núi, vịnh đầm, cánh đồng, nương rẫy, làng mạc, thị thành, sắc tộc, phong tục, lề thói, buồn vui, thăng hoa, sâu lắng, lẫn… khốn nạn.

RỘNG

Nên thôn trang là không gian vĩnh cửu của nghệ thuật. Làng quê là chất liệu suối nguồn của nghệ sĩ. Nhiếp ảnh, nghệ thuật trực tiếp nhất, gọn nghẽ nhất, quyết liệt nhất, để cảm nhận hay thu vào rõ nhất chiều mênh mông của thực thể quê xứ đó. Ngắm đi, những bức ảnh bao la của Dương Minh Long chụp về miền đồng bằng Bắc bộ ở cuối sông Hồng. Những làng mạc cổ xưa kinh Bắc ẩn sau màu vàng của cánh đồng. Những điếm canh giữa đồng hoang vu. Những con trâu lững thững. Những rặng tre xa xa.

Những nông phu lội đồng nói bằng thứ ngôn ngữ thinh lặng. Xem đi, những bức ảnh thôn trang qua chiếc cầu treo giản dị như một cung đàn của Trương Công Khả về Nam bộ. Xem đi những chiếc xuồng xuôi ngược sông nước ở miền hạ lưu Mê Kông, qua ảnh của Tam Thái. Xem đi, thôn quê qua những đường nét nương đồi trà mênh mông diễm lệ của Phạm Bình ở B’lao. Quên được không những làng quê bé bỏng như rơi xuống “đậu” trên những sườn núi Tây Bắc qua ảnh của Hoàng Thế Nhiệm.

Có nhớ những làng sương phiêu lãng kéo qua đỉnh nhà thờ, cùng những thửa ruộng bậc thang vốn là không gian mưu sinh bình thường của cư dân Lào Cai đẹp đến độ phải xếp thành Di sản quốc gia. Có nhớ những bức ảnh trẻ em H’mông trèo lên cây cao chơi vơi để bắt côn trùng vào mùa mận núi trổ hoa như tuyết rơi của Trần Tấn Vịnh. Xoá khỏi tâm trí được không những bức ảnh của Dương Thanh Xuân chụp đồng lúa miền duyên hải Tuy Hoà vào buổi chiều khói lên khi dân cày đốt đồng.

Và hẳn cũng khó quên những bức ảnh phụ nữ Banah, Jrai gùi thổ sản, cõng con lên rẫy, qua nương của Trần Phong ở bắc Tây Nguyên. Bỏ qua được không những xóm vạn đò ven sông Hương qua ảnh của Phạm Bá Thịnh. Không thể quên những bóng dừa nghiên ra phía biển của Đào Hoa Nữ, hay những rẫy nương Tây Nguyên trắng xoá hoa cà phê của Phạm Huỳnh… Và biết bao nhiêu những lò gạch, ruộng mía, vườn cam, làng gốm, làng sọt, làng rượu, làng nước mắm… của hàng ngàn nghệ sĩ nhiếp ảnh chuyên nghiệp hay tài tử trên khắp đất nước này.

[133564]_5_Lao_Ngu_cua_Nguyen_Khang_Bao_Loc_Lam_Dong_

95% những tác phẩm ảnh Việt Nam đạt giải quốc tế là khai thác làng quê. Không có cuộc thi ảnh lớn trên thế giới nào mà không có nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tham gia. Và không cuộc tham gia nào mà không được vinh danh, đoạt giải. Hơn hai mươi năm đất nước thực sự hội nhập quốc tế, nhiếp ảnh là lĩnh vực nghệ thuật duy nhất đến giờ hội nhập được toàn diện với thế giới và đủ tự tin để ngồi chung chiếu, đứng chung bậc với bất cứ nền nhiếp ảnh lớn nào ở châu Á.

Tính phóng khoáng và đặc thù của nghệ thuật đi sao chép cái đẹp của thiên nhiên, con người, làm cho nhiếp ảnh vượt qua được những định kiến hẹp hòi. Thu quê hương vào trong ống kính, để in ra, hay phổ biến trên internet, nhiếp ảnh đã thuận theo tự nhiên mà thành nghệ thuật của trái tim, tự thân, tình yêu quê xứ thật, tiếng vọng từ đất mẹ, chứ không phải nghệ thuật công chức, nghệ thuật “chỉ huy”, hay nghệ thuật mưu sinh.

Nghệ thuật nhiếp ảnh không thể thoát ra khỏi thảo mộc. Nghệ thuật nhiếp ảnh không thể tách mình khỏi nông thôn, nông nghiệp, nông dân. Chẳng đợi đến một tay máy chuyên nghiệp, cầm cái máy ảnh du lịch, hay dù chỉ chiếc điện thoại di động có chức năng chụp hình, người ta cũng không bỏ qua nhu cầu ghi chép hình ảnh quê xứ mình đi qua.

SÂU

Ngày còn sống, có lần nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Ninh nói với tôi cái duyên sâu của nghệ thuật nằm ở sự chân thật, chứ không phải sự hơ hớ hay phô bày, mà làng quê Việt Nam là nơi “đẻ” ra sự chân thật. Ông nổi tiếng khi là nhân chứng chép sử bằng ảnh chụp về nạn đói năm 1945 ở Bắc Việt.

Nhưng ông bảo cho chính tâm hồn mình, ông lại thích cái đẹp, cái đẹp mộc mạc, đơn giản, như sương khói miền cao Sapa hay thôn nữ ở làng mạc Bắc bộ đó. Tôi nhớ tấm hình ông chụp cô gái quê ngã người nằm lên đống rơm, mặt ngước lên trời, ngậm một cọng rơm khô, là tấm ảnh mà các nhà làm tranh thêu lao vào khai thác, thêu đi thuê lại nhiều nhất để bán cho nước ngoài kiếm lợi.

Còn nữ nghệ sĩ nhiếp ảnh Đào Hoa Nữ cà kê là sống cùng với làng quê, chị yêu những làng quê chị đi qua. Chị dồn cảm xúc ấy mà xuất bản cuốn sách đầy những thôn trang, làng mạc, sông hồ. Sách nặng đến 3,5kg, đặt một cái tên nồng nàn quê xứ: Việt Nam, những nẻo đường… vậy mà Đào Hoa Nữ nói vẫn chưa thể trả hết ân nợ cho đồng quê.

Tình Đất

Phạm Bình, một kẻ cầm máy, cho rằng làng quê không chỉ là chất liệu cho người nghệ sĩ, mà nó là điểm tựa của xã hội, đô thị ở xa tít. Muôn đời nay, phố phường có cuồng điên thì làng quê vẫn điềm tĩnh. Phố phường có chảnh chẹ, khoe khoang, thì làng quê vẫn trầm tư, sâu lắng.

Xã hội có căng phồng, rối bời thì thị thành đóng vai đó, chứ làng quê luôn tự nhiên, thích ứng. Trong lòng của nghệ sĩ nhiếp ảnh này, làng quê bao giờ cũng lãng mạn, thênh thang, réo gọi tâm hồn, không giới hạn, như là “cứ điểm” cuối cùng của sự lãng mạn ở dương gian, đời sống này. Bình bảo đến sự nhọc nhằn, gian khổ của họ vẫn cứ đẹp. “Khổ đến thế, như những người vác gạch vào lò, gánh nông sản trên đồng… vẫn cứ thấy họ tỏ ra bình thường, lạc quan”, anh tâm sự. Lạc quan cả trong khổ đau lẫn cái chết.

BỀN

Làng quê là sản phẩm của tự nhiên. Đô thị thường là sản phẩm của ý chí. Thế nên cánh nhiếp ảnh rất xót khi nghe một dòng sông trong xanh bỗng một ngày ô nhiễm. Một cánh rừng xanh da diết một ngày bị cạo trọc để lấy đất. Một bãi biển tự do của quê xứ bỗng một ngày bị rào lại để đào titan, hay thành sở hữu của một doanh nghiệp, làm resort. Một cánh đồng tươi tốt, không gian mưu sinh của nhà nông vào một giờ hóa thành đô thị cao cấp, phân lô bán nền, khu công nghiệp.

Mọi thứ đều có lý lẽ đúng (hoặc có thể sai) để diễn ra, nhưng nhu cầu ghi lại bức tranh dịch chuyển “Đồng quê” đó là cảm xúc tự nhiên, hành động và lao động đẹp, dễ thương, đáng quí của người nghệ sĩ.

Mà làng quê, nông thôn, hẳn không chỉ là điểm tựa cho mỗi nghệ thuật nhiếp ảnh. Làng quê gây sinh, nuôi dưỡng tất cả những lĩnh vực nghệ thuật nào phụng sự cho con người, cũng như anh hùng, mỹ nhân, nhân sĩ, hay nghệ sĩ…

Nguyễn Hàng Tình – Nguoidothi